La mirada del mendigo

15 enero 2018

A rianxeira: historia dun plaxio

Filed under: Música — Mendigo @ 1:43

 

Cando os siareiros dos dous principais equipos galegos cantan nas bancadas de Balaidos ou Riazor “A Rianxeira”, o fan pensando que cantan o epítome da galeguidade musical, a máis galeguísima das cancións, o himno oficioso desta terra. Moi poucos, se algún, saberán que en realidade están a garnear unha canción popular segoviana.

Si, segoviana de Segovia, a do acueducto e do Alcázar, esta Segovia, mesetaria e castelanísima a centos de kilómetros de calquera costa.

 

 

Imos engorde.

A versión que ten a maioría da xente na cabeza do tema da Rianxeira é esta: Ondiñas veñen ( A Rianxeira) Música tradicional de Galicia
Causa rubor ler o texto explicativo do vídeo.

A letra é por todos coñecida, é a que di:

A Virxe de Guadalupe
cando veu para Rianxo
a barquiña que a trouxo
era de pau de laranxo.

Esta e as demáis, todas elas, son versións dunha primeira composición que puiden atopar, grabada no ano 52: A Virxe de Guadalupe.
No texto do vídeo xa engade máis información.

A letra é unha exaltación dunha advocación mariana, a Virxe de Guadalupe, venerada nun santuario de Rianxo (fixádevos que estou respeitando a terminoloxía oficial, non dixen “adorada” mesmo sendo a mesma acción de pregar perante un ídolo). Calquera cun bo nariz debería cheirar a orixe non moi galega do topónimo Guad- (wadi, وادي). Efectivamente, a imaxe da Virxe é unha réplica en cartón-pedra que fixo un monxe natural de Rianxo do orixinal da Virxe de Guadalupe que se atopa en Guadalupe, provincia de Cáceres. A orixinal é unha talla románica (s.XII) que foi coroada no 1928 como Raíña da Hispanidade (ademáis de Padroa de Extremadura).

O monxe trouxo a sua copia a Rianxo no ano 1773, e deixouna na capela de San Xosé da Floresta, que caeu na ruína (por certo, o monxe fixo dúas copias, a outra foi para unha igrexa de Requeixo, en Sanabria). Foi a raíz da peste do 1854 que esta imaxe foi rescatada do abandono, xa algún larpán ocurréuselle a idea de dicir que foi ese monicreque de papel prensado o que evitara máis mortes na vila (non é que non morrera xente, a excusa era que podería ter sido peor). É entón cando arranca a festa actual, o de sacar o boneco de paseo nas barcas.

Esta é a Virxe da que fala a letra amañada da canción. Porque a letra orixinal non era unha exaltación do culto mariano, senón un hino galeguista composto por galegos no exilio bonaerense. A primeira vez que se interpretou “A Rianxeira” foi en Bos Aires co gallo da chegada de Castelao (1950), e esta é a grabación do momento: Ondiñas da nosa ría.

Moito me gustas rianxeira
que estás aquí na Arxentina
verche cantar e bailare
como alá na terra miña.

A rianxeira á que lle cantan semella non ser de cartón pedra, canta, baila e non consta (e a ninguén lle importa) se tivera xa ou non relacións sexuais.

Esta grabación foi mandada a Rianxo nun deses discos de lousa e reproducíuse no gramófono do bar Feliciano. Axiña, a letra foi adaptada ó gusto das autoridades e o nacionalcatolicismo oficial, e presentada nese novo formato que enlacéi antes.

Da peza arxentina cambiouse a letra de Xesús Freiro; emporiso, mantívose a música composta por Anxo Romeiro no 1947 a partires de, como nos informa a Wikipedia, “diversas variantes de cantos tradicionais de acompañamento ás procesións de adoración á Virxe de Guadalupe (patroa de Rianxo) do século XIX, que se realizan na vila de Rianxo”.

Bullshit!

Prégovos escoitar o trisco do tema “Encima de ti me pongo” neste disco de 1979 da Ronda Segoviana.

Non, non é casualidade, non pode ser casualidade porque non cambia nin unha nota. E velaquí tendes a letra orixinal da “Rianxeira”:

Encima de ti me pongo
puente de las segovianas
Encima de ti me pongo
por ver como corre el agua.

Paso ríos, paso puentes
siempre te encuentro lavando
la hermosura de tu cara
el agua la va llevando.

Cuando paso por tu puerta
cojo pan, y voy comiendo,
P’a que no diga tu madre
que de verte me mantengo.

Era de marfil y piedra
la casa donde habitaba,
No la pintan los pintores
tan bella como ella estaba.

Se querédela escoitar íntegra, ide ó segundo reproductor (abaixo do artigo) nesta ligazón (minuto 23:10).

¿Cómo podo estar tan seguro que éste é o orixinal e a versión arxentino-galega a copia? (e, polo tanto, a “Rianxeira” actual é a copia beata dunha copia).

Pois porque esa canción está tirada do libro “Cancionero de Castilla la Vieja” de Agapito Marazuela (pg.133), editado no 1964 co título “Cancionero de Segovia” pero rematado no ano 1932 e presentado nese mesmo ano ó Concurso Nacional de Folklore, no que acada o primeiro premio.

Agapito Marazuela é o mestre de mestres da música castelá, afiliado ó PCE, embaixador da música tradicional castelá coa II República, preso nas cárceres franquistas… podemos dicir que Agapito é un heroe do castelanismo antifascista.

O traballo de campo da súa recompilación fíxose entre os anos 1910 e 1930, e recolleu cantares que xa daquela pertencían a cultura popular. Vinte ou trinta anos despóis, un tal Anxo Romeiro “compuxo” a mesma canción baseándose, segundo el, nos cantos tradicionais de acompañamento… dunha procesión que comezou a celebrarse no ano 1854, e para o 1910-1930 xa tiña sido creada por músicos populares, popularizada, exportada a Castela, incorporada ó acervo musical segoviano e recollida polo musicólogo, todo isto sen mudar unha nota (ver partitura no libro enlazado). Ademáis do feito que o texto orixinal en galego (e moito menos o castelán) non tiña nada que ver coa procesión da Virxe de Guadalupe e só fai unha referencia circunstancial a ela.

A versión oficial non ten onde collela, ya que a data da “composición” e moi posterior á compilación castelá, pero mesmo a hipótese do préstamo entre as dúas tradicións musicáis non é plausible, como tamén recoñece o musicólogo Javier Jurado na súa tese de doutoramento (pg.168).

Afiemos a navalla de Ockham para atopar a versión máis verosímil que explique esa mesmo milagrosa coincidencia. O músico galego, folclorista, tiña a man unha copia do traballo gañador do 1932 do cal copiou unha canción que lle prestou, á cal engadíulle a única parte orixinal da música, a que acompaña o refrán:

Ondiñas veñen
ondiñas veñen e van
non te embarques rianxeira
que te vas a marear.

Que por certo é a única estrofa que pasou sen censura á versión hoxe coñecida por todos.

Resumindo a cuestión: Non deixa de ter a súa gracia que a canción empregada na exaltación da galeguidade sexa a versión nacionalcatólica dun plaxio xarelo perpetrado na Arxentina sobre un tema popular segoviano recollido por un antifascista chosco, cantándolle á copia de cartón-pedra da talla dunha virxe extremeña que é, para máis moca, Raíña da Hispanidade.

Maís ridículo, e escollen como himno galego unha traducción do “Cara al Sol” (e non sería peor que o de Pondal).

+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+

Anuncios

15 comentarios »

  1. Carallo mendi, estas cousas levan pasado toda a vida. Como curiosidade está ben e gústame ter aprendido o que hai detrás da canción, pero non hai por qué lle sacer punta ó tema. A canción forma parte da cultura popular galega dende fai xa tempo, da un pouco igual a súa orixe, está máis que asimilada, e non ten nada de malo. E estou seguro de que un segoviano pensará o mesmo 😄 A vaca é mais de onde pace que de onde nace, e esta canción leva xa moito só pacendo en Galicia. E dende logo, eu nunca a cantei como unha exaltación nacionalista concho! Mira que eres!

    Comentario por wenmusic — 15 enero 2018 @ 19:34 | Responder

    • Pero Wen, sabes que podería ter contado a historia da canción dun xeito aséptico, pasou esto, e entón pasou estoutro… sen pretender facer sangue. Pero entón… NON SERÍA EU!!! (e este antro sería moito máis aburrido, non sí? 😉 ).

      Veña, recoñéceo, ten morbo. Ti imaxina que mañá descubrimos que a Marcha de Granaderos foi plaxiada de unha marcha francesa, ademáis composta por algún militar que participou na campaña napoleónica en España. Non por iso se cambiaría o himno español, pero seguro que botabamos unhas risas.

      Cando investigaba, estaba pensando nun coñecido que é hipergalego, sempre con Galiza a voltas e non o saques de temas máis alá das Portelas. Siria? Se ten algo que dicir da guerra en Siria é en relación a Galiza. XD E proxecta o seu amor a Galiza como odio a todo o que sexa do resto de Estado, agás Euskadi e Catalunya. O fulano sae de viaxe, e non baixa do coche até que non saíu de Castela, nin para mexar. E, por suposto, é do Depor a morte (xa imaxinas o que penso dos futboleiros). En resumo, un cretino, do mesmo tipo dos españolistas que me atopaba en Madriz (ou en Pontemierda, que son aínda peores).

      E partíame o cú imaxinándo o fulaniño cantando en Riazor “Encima de ti me pongo, puente de las segovianas…”.

      XDDDDDDDDDDDDDDDDDDDDd

      Qué queres, é como ir a berrarlle ós nenos da cabalgata “son os vosos pais quen vos fan eses agasallos! son os vosos pais!!!”

      Comentario por Mendigo — 15 enero 2018 @ 21:36 | Responder

      • Xa que mencionas a marcha de granaderos:
        https://nuestropasadoandalusi.blogspot.com.es/2010/03/himno-nacional-espanol-lo-que-nadie.html?m=1

        Sobre esta “casualidade” xa falara o rianxeiro José Luís Dopico Orjais na revista Barbantia en 2008. No anuario da revista dese ano está o artigo.

        A muda da letra orixinal de Pinciñas á popular actual atribúese en gran medida a Bernardo del Río (Coros y danzas) que a mudou para emitila pola radio. E así quedou :/

        Saúdos

        Comentario por Un rianxeiro non anoxado XD — 16 enero 2018 @ 7:29 | Responder

        • *Bernardo del Río estivo en Cantigas e Agarimos

          Comentario por Un rianxeiro non anoxado XD — 16 enero 2018 @ 7:34 | Responder

        • Non tes por que estalo! 🙂

          De feito, terías que anoxarte con que ligou semellante refrito co nome da túa vila, jejejeje. Penso que na Galiza temos moito patrimonio musical para recuperar (e máis que crear) como para andar dándolle voltas ás mesmas 3 ou 4 cancións que, ó final, algunhas nin sequera son galegas. Detesto esa galeguidade restrinxida a lugares comúns, galeguidade de panfleto publicitario da Xunta, galeguidade de Luar e Telexornal, galeguidade anecdótica perfeitamente dixerible polo españolismo.

          Sobre a orixe da Rianxeira coñecida, no segunda versión que presento o que subíu o vídeo escribe:
          ” Poco después (1952), el entonces muy conocido director musical Bernardo del Río graba también la canción en España con la coral que dirigía, la “Rosalía de Castro”, que no era ni más ni menos que el nombre que por entonces llevaba la coral de la famosa Agrupación Folklórica Cantigas e Agarimos, que el propio Bernardo del Río fundara en 1920 junto con Salvador Cabeza de León, Enrique S. Guerra y Camilo Díaz Baliño. ”

          No canto ó himno español, xa tiña escoitado o do pretendido orixe andalusí. Ejem… A ver, sexamos honestos ¿ti que pensas? ¿de verdade crees que se parecen? Home, hay unha serie de notas que coinciden, pero penso que esta vez é unha mera casualidade. Date de conta que esta composición estivo esquecida até ben pouco. É moi pouco probable que o compositor da Marcha de Granaderos tivera acceso a un manuscrito que nin tan sequera sería quen de ler. Agora que eu, por trolear, o que sexa, eh? Iso sería aínda máis divertido que o orixen gabacho. De feito, oxalá (inshallah) que fose ése o himno español, especialmente coa letra.

          Que por certo, o fulano do blog que aportas… se vas a cantar iso en árabe hispánico a Afganistán, non se entera ninguén. Primeiro, porque alí non se fala o árabe (dari, pastún, uzbeko…), e segundo porque o árabe hispánico sería apenas intelixible mesmo para outros falantes de árabe coetáneos.

          A coidarse, meu!

          😉

          Comentario por Mendigo — 16 enero 2018 @ 19:47 | Responder

          • O cancioneiro popular están repleto de melodías que se repiten aquí e acolá, con distintas letras e diferentes retrousos ou coplas, e todos din que a peza orixinal é a súa. A saber se a peza segoviana tamén se cantaba por algures por aquí, ou ao revés, igual que podemos atopar semellanzas entre certas pezas andaluzas e galegas. A música viaxa, e se non é ata que se recolle que se “rexistra” como propiedade dun lugar.

            Non creo que teña moita máis importancia. Anxo Romero compuxo ás presas unha melodía para Castelao e reproduciu, consciente ou inconscientemente, unha melodía que xa coñecía, ou que xa oíra, ou da que tiña unha partitura. Xa fose dunha peza segoviana ou de Coimbra. Iso faino ata Lana del Rey 😀

            A gravación orixinal está tocada con guitarras e bandurras, e de non ser pola letra en galego, non ten alá moita relación coa musica galega tradicional. Tampouco o rock é un ritmo galego en orixe, e máis non imos negar que existen rocks galegos (e pasodobres, rumbas, swings…).

            E ollo, algunhas das coplas que despois se popularizaron como a “Rianxeira popular”, xa existían antes de A Rianxeira ter música. O culto á Guadalupe en Rianxo é moito anterior á canción, e algunhas das coplas (non teño fontes agora) xa existían antes de chegar a canción, con algunha outra melodía, ou coa que lle cadrase no momento. O que fixo, ao parecer, Bernardo del Río, foi apropiarse da música e enchufarlle as letras populares para aquela gravación para a radio. Paréceme máis grave isto, o de apropiarse e cambiar unha letra orixinal para, como ben dis, nacionalcatolizala. Pero xa sabes, isto é Ghalisia!

            E non vexo estraño que co himno español pasase algo similar. Unha melodía que ben puido andar varios séculos pola península que acaba convertida en marcha militar. Pois xa está. Sen traumas.

            Saudiño!

            Comentario por Un rianxeiro non anoxado XD — 17 enero 2018 @ 8:25 | Responder

            • O que lle estaba a comentar a Javier, por suposto que as tradicións musicáis son permeables. As culturas puras non existen, as que había desapareceron vai milenios mortas na insignificancia. As culturas precisan de intercambios para manterse vivas e vigorosas, o mesmo que os seres vivos precisan do intercambio xenético o rematan cun xenoma deturpado que os aboca a extinción.

              Pero insisto, hai canais lexítimos, naturáis, de contacto cultural xenuino entre dous pobos. E non é o caso da música da Rianxeira.

              Olla un caso de transmisión lexítima que me fixo moitísima gracia atopar:

              E que, ademáis, explica mellor a canción. Non é Lourenço, senón meu lenço, quen ten que decir a verdade (que estiven chorando o Domingo a tarde). Ten moito máis sentido, así que é probable que sexa esta versión a orixinal (ou, a lo menos, anterior a que cantamos nós).

              O do Himno de Granaderos… home, non o sei de certo, pero eu entendo que a melodía andalusí desapareceu da historia ata ser rescatada en tempos recentes, así que non puido usarse de base para compoñer o himno no s.XVIII. Non hai continuidade, senón un hiato no que pérdese o rastro desa melodía. E xa ves que eu estaría encantadísimo de poder defender o orixe islámico do himno español. Iba a rir ata escachar… XDDDDDDDDDDDDDDD

              Saúde!!!

              Comentario por Mendigo — 17 enero 2018 @ 23:29 | Responder

          • Ah, que me quedou atrás. O blog mencioneino porque estaba a melodía nel. O que di o paisano… en fin, déixoo para os expertos. Pero si, poucas cousas hai máis perigosas que chamarlle árabe a un persa ou de máis aló. Bueno, si, chamarlle escocés a un irlandés. Ou viceversa.

            Comentario por Un rianxeiro non anoxado XD — 17 enero 2018 @ 8:32 | Responder

            • Aínda peor sería confundir a estes dous cun inglés. XDDDDDDDDDDD

              Ou a un xaponés cun chinés, e viceversa… 😉

              Comentario por Mendigo — 17 enero 2018 @ 23:08 | Responder

      • xDDDDDDDD

        Comentario por wenmusic — 12 febrero 2018 @ 20:19 | Responder

    • Yo soy de Segovia, y sí, pienso lo mismo. La canción es gallega porque los gallegos la han hecho suya. Y también nos debería hacer reflexionar (a los de Castilla, no a los gallegos) porque de la original no tenía ni idea. No valoramos nuestra música popular y la vamos perdiendo. Claro, de vez en cuando tenemos un Agapito Marazuela, que fue muy grande, pero lo que es el pueblo castellano pasa olímpicamente.

      Yo el primero, y no soy aficionado a la música popular castellana porque no he aprendido a apreciarla, así que no echo de menos unas formas artísticas concretas sino el hecho mismo de la cultura popular. Si no creamos apenas cultura, mayormente nos limitamos a consumirla.

      Comentario por Javier Lázaro — 16 enero 2018 @ 10:52 | Responder

      • Muy buenas, Javier.

        Sobre que la canción sea gallega o no, tengo mis dudas, que nos llevaría a qué consideramos por “Galicia”. Puede que sea himno de la Galicia oficial, la Galicia inventada, impostada, la que recibió a Fraga en el Obradoiro con mil gaiteiros. Una Galicia folclórica que tiene unos cien, ciento cincuenta años. Pero no de la Galicia real, la que tiene diez veces esa edad, la que tantísimo odian los que les hace gracia la mamarrachada esa de la Rianxeira.

        Sobre el abandono del patrimonio cultural castellano: sin duda. Con Castilla pasó algo muy curioso: se usó como modelo cultural para el resto del Imperio, pues era la sede de la corte y la parte fuerte del conglomerado de reinos hispánicos que era la España renacentista. Pero si el resto de pueblos tuvieron que sufrir una fuerte aculturización, presión para adoptar la lengua y religión de Castilla, la misma Castilla fue vaciándose de contenido. Con el resurgimiento de las naciones históricas (o rexurdimento), Castilla no encontró necesidad de reivindicar su cultura, ya que era la cultura hegemónica. O eso parecía. Sin embargo, Castilla seguía despoblándose y languideciendo económica y culturalmente (incluso cuando se puso de moda con la generación del ’98 y, luego, el fascismo). Hoy día, Castilla la Vieja es un cadáver cultural, curiosamente una de los pueblos que más ha sufrido por el invento de la españolidad.

        Mira por ejemplo la lengua. Si, el castellano goza de buena salud, tiene cientos de millones de hablantes, nada amenaza su extinción. Pero… ¿y el castellano de Castilla? Mi madre es castellana vieja, y yo compruebo que tiene una riqueza léxica que no está recogida en el diccionario. El castellano de mi madre es una lengua viva, con gracia, no así el castellano que hablan por ejemplo aquí en Galicia los desertores de la cultura propia, que es un castellano pobre y cojitranco, sin los giros y la expresividad del idioma original (lo mismo que si yo me pongo a hablar en francés, puedo transmitir una idea, pero sin imprimirle la gracia que le daría un francófono). Quizá esté más estudiado el castellano de un país sudamericano, que el castellano de Castilla, paradógicamente.

        En cuanto a la música, sólo tienes que comparar el número de formaciones de los pueblos que buscan reivindicar su existencia, con los de música tradicional castellana. Nuevo Mester de Juglaría y… mmmm…. es que no se me viene a la mente ninguno más. Incluso grupos con origen en Castilla, tiran hacia tradiciones musicales más al Norte (Galicia/Asturias/Irlanda… rollo celta) o más al Sur (Andalucía y fusión con música bereber).

        Es un fenómeno curioso, sin duda. Una cultura que se ha impuesto a las demás, y al mismo tiempo se ha dejado morir en silencio.

        Comentario por Mendigo — 16 enero 2018 @ 20:25 | Responder

        • Bueno, no tanto el número de grupos de música como la popularidad de los mismos. Grupos hay, lo sé porque he visto carteles de conciertos de música tradicional con más de un grupo, pero si tengo que decir uno… pues sí, me sale Nuevo Mester de Juglaría. Y es un grupo que lleva desde 1969 en activo, normal que me acaben sonando (y más siendo un grupo de Segovia).

          Por cierto que en mi anterior respuesta hablaba de Agapito Marazuela, sin cuya labor de recopilación el folklore castellano se habría quedado en la mitad, y ahora hablamos de que el grupo más conocido es uno que lleva 48 años, y que sigue con algunos de sus miembros originales. Parece que algunos quieren compensar que la mayoría de los castellanos pasamos de nuestro folklore dedicándole su vida entera..

          Comentario por Javier Lázaro — 17 enero 2018 @ 10:12 | Responder

          • Ah, en cuanto a Galicia no tengo tanto conocimiento sobre esa cultura como para pretender decidir qué es gallego y qué no. Pero sí me parece que las tradiciones son algo vivo y por eso no me sorprende especialmente que una canción segoviana acabe siendo una parte de la cultura gallega. El chotis, tan típico de Madrid, viene de más lejos, y no es exclusivo de Madrid ya que ha permanecido en muchas tradiciones musicales de Europa y América. Y no es para nada una tradición milenaria: se incorporó al folklore a raíz de una moda del siglo XIX.

            Comentario por Javier Lázaro — 17 enero 2018 @ 10:25 | Responder

          • Si el señor Agapito fuera gallego, sería reconocido por toda persona con un mínimo de cultura. Y si fuera catalán o vasco (o andaluz), sabrían su nombre hasta los niños de preescolar. Se dedicó a la música castellana, y no le conoce ni Dios.

            “las tradiciones son algo vivo y por eso no me sorprende especialmente que una canción segoviana acabe siendo una parte de la cultura gallega” –> No, por supuesto que no, si se hubieran seguido los canales naturales de transmisión del conocimiento: un grupo de gallegos va a Segovia a trabajar, allí escucha una coplilla y la llevan de vuelta a Galicia, donde la adaptan a sus formas musicales. Evidentemente, no hay culturas puras sino un intercambio constante y fecundo entre ellas. Pero no es de este tipo de transmisión legítima de lo que estamos hablando aquí, sino de un fulano que copió la música de los apuntes de otro hombre que estaba en ese momento en la cárcel (en ese momento era extraordinariamente remota la posibilidad de que aquella obra llegase alguna vez a ser impresa para el público, así que el Anxo Romeiro iba sobre seguro), se atribuyó su autoría, y pretendió haberse basado para su “composición” en la tradición musical gallega.

            No es pues un caso de lenta permeabilidad cultural, sino de un plagio de campeonato, un aprovechado que fusiló el trabajo de otra persona que, además, no estaba en posición de defenderse. No hubo adaptación de una melodía a las formas de la cultura de recepción… no, hubo copia-pega de las notas, una por una.

            Comentario por Mendigo — 17 enero 2018 @ 22:58 | Responder


RSS feed for comments on this post. TrackBack URI

Responder

Introduce tus datos o haz clic en un icono para iniciar sesión:

Logo de WordPress.com

Estás comentando usando tu cuenta de WordPress.com. Cerrar sesión / Cambiar )

Imagen de Twitter

Estás comentando usando tu cuenta de Twitter. Cerrar sesión / Cambiar )

Foto de Facebook

Estás comentando usando tu cuenta de Facebook. Cerrar sesión / Cambiar )

Google+ photo

Estás comentando usando tu cuenta de Google+. Cerrar sesión / Cambiar )

Conectando a %s

A %d blogueros les gusta esto: