La mirada del mendigo

11 diciembre 2017

Entroido

Filed under: Varios — Nadir @ 20:05

O termo cultura é delusorio, xa que e polisémico, pero os seus significados están no mesmo campo semántico e moven a confusión.

Este equívoco xurde a miúdo no tratamento institucional que se lle da as tradicións; neste caso vou falar do entroido, pero podería ser de calquera outra costume de calquer punto do planeta.

Aquí, un simpático carrusel de inofensivos paiasos folcklóricos dando espectáculo:

Para os que non sodes daquí, primeiro ei de poñervos en antecedentes: o entroido (entrudo para os portugueses, carnaval para os casteláns) está moi vencellado á Galiza interior, onde é unha sorte de relixión (un conxunto de ritos cun significado que trascende a materialidade da acción, seica non é demasiado chamarlle relixión).

É como un chiste: a primeira vez que cho contan, fai gracia; a terceira ou cuarta, é un fastío; e tódolos anos, ano tras ano, a mesma parvada remata por ser vomitivo. O malo é que veu que algún gafotas e díxolles que emborracharse e vestirse de paiaso era cultura. ¡Qué querían oír eles! Quen non colle un libriño en todo o ano, pode presumir de culto enchendo a andorga de viño.

A cousa é que é certo, o entroido forma parte da cultura tradicional galega. De feito, é unha das tradicións máis antigas que compartimos con pobos de todo o continente, cunha sorprendente unidade estilística que fala dun tempo perdido no que fomos un mesmo pobo (que isa é outra, hai algún que pensa que é un fenómeno único, cando no resto da Península e do continente atópanse figuras análogas ós peliqueiros, cigarróns e pantallas).

Pero ninguén é máis culto por participar nesa tradición, senón en estudiala e rastrexar o seu orixe. O mesmo que a antropofaxia ritual formaba parte da cultura de certas tribus en Papúa, pero por comer o veciño ninguén gaña cultura (como moito, gaña peso).

Imos a orixe: unha tradición é un comportamento autoxustificado até perderse no tempo. ¿Por que fas iso? Porque sempre se fixo así. Pois se sempre se fixo así, é unha boa razón para probar algo novo, carallo! A tradición é pura veneración do pasado e glorificación da falta de imaxinación e cobardía ante o futuro. A tradición non é boa per se, de feito é intrínsecamente rexeitable, xa que como dixemos a razón da súa perpetuación é a súa antigüidade, e non a súa conveniencia.

O tradicionalismo deu paso o enxebrismo, e fíxose dogma coa necesidade de “perpetuar as tradicións”. Pero é que moitas tradicións, perdido o marco social no que se desenvolvían, perden todo o sentido e mesmo rematan por ser grotescas. O primeiro que se me ven a caluga, as arras nun casoiro son o símbolo da dote, é dicir, a indemnización ou compensación que a familia da noiva entregáballe á familia do home por facerse cargo da rapaza, considerada entón unha carga improductiva, un fardo con perrecha. Ou qué dicir da cor branca do traxe de noiva simbolizando ser artigo de primeira mao. A maioría das tradicións son noxentas, reflexo dunha cultura patriarcal, violenta e autoritaria da que temos moita sorte de ter escapado.

¿Estudalas? Por suposto. ¿Reproducilas? ¿Por que? ¿Para que? A cultura evolucionou, de feito nunca estivo parada, aínda que agora colleu lanzo. O que tiña sentido daquela, agora quedou fora de xogo, como xogador de rugby por diante da liña do oval.

¿Qué sentido ten bailar unha muiñeira cando xa non hai muíños? Os bailes para o pisado da uva, cando os bagos xa os prensa a estrulladora. ¿Queres manter esas tradicións? Adiante, mentres non faga dano a ninguén, pero non se fai ningún ben a cultura galega recollendo e mantendo en formol as guedellas das que a propia sociedade vai desprendéndose e deixando na beira do camiño da Historia. O futuro está cara adiante, na cultura galega actual e vindeira; que por suposto é herdeira da dos devanceiros, pero xa non é aquela que eles tiñan: sobre esa base, evolucionou.

Para non perderme en abstraccións, un exemplo. Eu xa vomito cada vez que escoito a muiñeira de Chantada, sen embargo, baseándose niso (e noutras tradicións musicáis, pois o mundo é cada vez máis mestizo), a música galega seguíu desenrolándose.

En vez de repeter unha e outra vez o mesmo chiste, crear con iso algo novo, cultura viva da Galiza de hoxe e non o tipismo, o flocklore valeiro, morto, inofensivo para recever ó ministro do franquismo españolista no Obradoiro cunha chea de paiolos vestidos de época.

Mais eu andaba a falar do entroido… Pois o que lle ocorreu ó entroido é que foi institucionalizado, devorado polos poderes fácticos que, tras moito atacalo, decidiron engulilo para desactivar ese perigo potencial á estabilidade social e as estructuras das que se aproveitan. Porque o entroido é, por riba da mascarada tradicional (que non histórica), transgresión. Cruzar as liñas vermellas que limitan o noso proceder durante todo o ano, e facelo sen mesura. Entroido é facer moca do máis sagrado, pór a sociedade patas arriba por uns días, negarlle a autoridade ó poder: o entroido é por definición iconoclasta é libertario.

¿Cómo pode ser entroido cando uns palurdos disfrazados de paiasos van presentar os seus respeitos á corporación municipal e os fiéis que saen de misa? Iso non é entroido, iso é caciquismo, que se basea no costumbrismo folcklórico para reivindicarse.

Dende que lle dixeron á xente que iso é cultura, estragaron o entroido. Eu cando vexo o desfile das comparsas, con tipiños tocando bombos e sachos con cara aburridos, cumprindo coa obriga da perpetuación da tradición, nunha estampa que ten a súa maior semellanza nas procesións da Semana Santa, acontecemento social importado do cal tomaron medida. Os uniformes, as procesión en ringleiras ben feitiñas e todos tocando un mesmo son é a antítese da algarabía e desenfreo do entroido. Iso non é entroido, son un grupo de aldeáns facendo representación, ostentación do seu patetismo.

E nas vilas… xente pola rúa con algún trapo de cores e perruca do chino para dicir que van de entroido, algo de fariña nos hombreiros… e a mesma faciana de fastío coa que cumplen con calquera festividade do santoral. Porque aínda que se enganen, ninguén está triste ou ledo porque así o mande o calendario, é todo unha farsa, a mesma que teremos dentro duns días cos que son tan parvos de alegrarse de que… a terra complete unha revolución en torno a nosa estrela (e nunha traxectoria elíptica, calquera punto que escollamos para poñer o inicio é arbitrario, así que celebrar un en concreto é de sandeus).

A imaxinación e a orxía deu paso á tradición e a costume. E pretendendo perpetuar o envoltorio, mataron o seu espírito salvaxe… tal e como pretendían. O traxe de peliqueiro, que non lle falte detalle segundo un modelo artificialmente inventado, tirado dunha festa que ía mudando cos tempos ata que lle sacaron a foto fixa. Entroido sí, pero con moderación e dentro dunhas regras de decoro, respeitando as formas. Ó final, na nosa sociedade nin sequera temos ese espazo de liberdade que tiñan os nosos avós. 365 días ó ano sendo uns perfectos merdáns, domesticados para levantar a patiña cando llo ordea o dono.

Algunha vez teño pensado participar no entroido, como comparsa unipersoal. Vestido con traxe militar, aceno adusto como corresponde ó que está estreñido de tanta cultura, marchando co paso da oca e levando arrastrando pola correa un can morto (disparado ou atropelado, é doado atopar un agora que estamos en tempada de caza) cun letreiro que poña “entroido”.

Por suposto, non o vou facer porque o que menos ten na xente co entroido, como con calqueira outra tradición (tamén as relixiosas), é sentido do humor (está prohibido burlarse do que é evidentemente ridículo ou absurdo).

Cada un fai o que se espera que faga, unha boa ocasión para emborracharse co gaio da tradición, facer gasto nos bares, atraer algo de turismo e ata o ano que ven. A festa dos pasmóns que cando alguén sinala a lúa, miran para o dedo.

Deplorable.

+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+

6 comentarios »

  1. Lembro una tradición de cando andaba de noivo cunha rapaza dos Ancares,xa no lado de León.Un dia achegaronseme uns cantos tipos dos contornos e esixíronme o pago do “piso” que consiste en compensar os solteiros da parroquia por levarlles una moza casadeira pagandolles una borracheira.Pensei que estaban de coña,pero avisaron que a alternativa e levar una manta de hostias.Despois soupen que era ley en toda a montaña oriental lugesa,e que se toma en serio.Finalmente non casei ca rapaza e librei do piso e das hostias.

    Comentario por Félix — 13 diciembre 2017 @ 21:06 | Responder

    • – – – –

      Deixáchesme sen verbas.

      A tradición feita lei chámase dereito consuetudinario. A sharía hispana.

      Aínda que agora que digo de sharía: iso de considerar as mozas da aldea como ganado propio, iso está en todas as (in)culturas: un musulmán pode casar cunha infiel mais non o reves. Iso mesmo, o noso ganado.

      Algunha vez, fartos de Madriz, saíamos de festa por algún pobo de Toledo e… olliño en canto empezabas a falar con algunha rapaza, que tiñas a todos os palurdos detrás, en plan manada.

      Unha cousa está clara, se pagas por levarlles unha rapaza, era porque esa rapaza era súa. E a muller, que opinaba diso? Pois por suposto… a quen lle importa.

      Será por iso que toda a xente nova, mais sobre todo raparigas con máis de dous dedos de frente, saen liscando do rural en canto ten os anos e saelles algo na capital.

      Iso, cóntallo a un congoleño, e dalle vergoña allea. Vaia panda cabestros…

      Comentario por Mendigo — 13 diciembre 2017 @ 23:20 | Responder

      • Pois lamentablemente a ela non a molestaba o tema.Para ela eso de mamarnos todos xuntos con bebida pagada por min era un xeito de confratenizar e ter colegueo cos gañáns cos que se criou,e so iba a custarme calderilla.
        A rapaza,a pesares de ter vintepoucos anos,estaba realmente apegada a sua aldea e as costumes da zona,y eu xamais souben entendela,pra min era un niño de víboras cheo de envexas onde todos falaban mal uns de outros.
        O que deteriorou o relazonamento foi sobre todo que ela se resistía a idea de vir para vila a vivir nun piso e deixar soziños os seus pais,que me odiaban por o meu nulo interés por a facenda,xamáis acudín a axudar a matanza,a herba,as patacas,etc.Vaia puta merda de novio,que non ven a traballar gratis de peón pra nos a noso capricho,pensaban.O finolis sempre feito un pincel,que non sabe coller un sacho…pero nin siquiera e rico.A maiores eu teño 15 anos mais que ela,e era un problema para os vellos.Que eu tivera un bon traballo estable e unha economía solvente non importaba.
        A verdade que a ela se lle iluminaban os ollos falando das cousas e traballos do campo,cousas que eu despreciaba.De feito indignábame cada finde de verao que eu pretendía ir a un hotel na praia e ela non podía por a merda da herba.As puñeteras 4 vacas que tiñan facíanlles perder cartos e daban mil traballos,e ainda que o sabían e podían vivir ben cobrando os dous a xubilación,negabanse a desfacerse delas.

        O tema foi acabando cando despois de 5 anos indo e vindo empecei a presionala para que baixara aquí a vivir xuntos.Non houbo maneira de convencela e un dia dixo que non volvía mais.E iso que so sería a una hora de coche da sua aldea,sempre que non nevara moito e pecharan Pedrafita.
        Eu,erradamente pensaba que estaría feliz de sair de aquela cochiquera.

        O último que soupen e que se xuntou con un celibato de 50 e moitos anos da zona,que ten un bon traballo e e unha boa casa de labrador,a parte de grande fama de putero reincidente.
        E os pais encantados,a edade non era o problema.Este lévalle mais de 30,pero vai a axudar as faenas no seu novo e carísimo tractor.
        Si antes non entendía os labregos,agora os desprecio de corazón.Son una sub cultura,casi una etnia diferente,con valores completamente diferentes os nosos…y eu son dunha vila grande,pero non un urbanita.
        Simplemente non teñen remedio.

        Perdoa por o culebrón,pero e un xeito de explicar a maldición do noso campo,o atraso,igmorancia e egoísmo do noso rural,que me tocou sufrir nas miñas carnes.
        Saudos

        Comentario por Félix — 14 diciembre 2017 @ 3:58 | Responder

        • Hostia, vaia historia. Alédome que nola contes, é moi reveladora da mentalidade do rural. Eu dou fe da incapacidade desa xente (dos que ficaron, a maioría liscaron da aldea a facerse unha vida) de imaxinarse un futuro máis aló das catro vacas e a leira de patacas. O seu mundo abrangue os límites da aldea, e nen sequera, é a suma do espazo comprendido entre as catro esquinas da finca e as catro esquinas da casa. O resto é terra incognita, o espazo sideral.

          Os labregos e os urbanitas son etnias diferentes? Eu penso que sí, o seu universo cultural é completamente diferente. Cada grupo ten esquemas mentáis, e mesmo as crenzas profundas, propias, moi diferentes do outro. Eu levo moito tempo dicíndoo, a Galiza urbana e a Galiza rural viven de costas unha á outra. Sobre todo a primeira respecto da segunda, non sabe nin quere saber nada do que alí sucede. Vergoña, supoño.

          Aínda que a miña historia é moi diferente, suscribo completamente as apreciacións que fas da sociedade rural. Por exemplo, o marcador social que é nas aldeas ter un tractor grande. Eu intentei razoar moitas veces, para facer algo ben pensado, unha explotación rentable, na aldea do meu pai… nada. É imposible sacalos do que sempre fixeron, o que viron dos seus pais, os seus abós… Cada un o seu, coa súa tirela de millo, outra de nabiza, outra de patacas…

          Dicía que o meu exemplo é moi diferente porque a min, sendo madrileño, sí que me gusta estar coa terra, co sacho ou a machada na mao. Pero… entendámonos, como divertimento, de cando en vez, un pasatempos no que gasto cartos e do que obteño ben pouco (os aldeáns entran logo a roubarme a froita). E é a miña compañeira, dunha aldea pequeniña de montaña, a que non quere estar por alí. E a ela tamén gústalle estar na terra, non é por iso, pero do xeito que eu mo tomo, como un entretemento. Pero se está alí, os seus pais téñena darriba abaixo facendo cousas, que si os coellos, que as pitas, as patacas… a maldita explotación de subsistencia que da máis traballos que cartos aforra. E o final, o que conseguen os vellos é ver cada vez menos a súa filla.

          Nin dan sacado rendibilidade á terra, porque eses pequenos productores viven das subvencións da PAC, que lles cubren os gastos e o que saquen é benefizo limpo, pero sen elas palmarían pasta… pero chegan a vellos e tampouco deixan de traballar, porque mesmo de vellos hai que seguir dobrando o lombo. Sociolóxicamente interesante, pero…

          A Galiza rural non ten outro futuro que a despoboación. E é moi triste, porque son os que conservan boa parte da cultura galega, empezando polo idioma, que nas vilas perdeuse en boa medida.

          Comentario por Mendigo — 14 diciembre 2017 @ 11:43 | Responder

  2. Antiguamente era una valvula de escape de la sociedad, ademas servia de precedente a la cuaresma, era el subidon antes de la calma chica, jaja. Hoy en dia cuando puedes hacer lo que quieras en cualquier momento ha perdido todo su sentido. Aqui en Asturias lo llamamos antroxu.
    DEsgraciadamente tuve que asistir a un funeral de una amiga en un pueblo del Paramo, en Leon, la verdad que quede acojonao pense q habia retrocedido en el tiempo unos 50 años, cortejo funebre, con el cura delante echando agua bendita con el monaguillo con la cruz, joder estaba acojonao pense que eso solo salia en Cuantame, jaja

    Comentario por Emilio Fernandez — 13 diciembre 2017 @ 23:47 | Responder

    • Entroido en galego (ás veces antroido).
      Entrudo en portugués.
      Antroxu en asturleonés.
      Y, realmente, en buen castellano, no se dice carnaval, palabra importada, sino… antruejo o antruexo.

      Hay que decir que esas tradiciones son campo fecundo para cualquier investigador interesado en la esfera social, historiador, antropólogo… incluso fotógrafo. Por supuesto que un cortejo fúnebre de esos es muchísimo más potente visualmente que no la anodina fila de coches y taxis tras el Mercedes de la funeraria, despachan al muerto y venga el siguiente. De hecho, a mí me encanta saber de todas esas tradiciones, y aún más que de los ritos cristianos, de los antiquísimos ritos paganos que han sobrevivido hasta nuestros días (el entroido, entre ellos). Pero es lo de siempre: a mí me pirran los cuentos de brujas, trasnos, mouros y aparecidos… pero no creo en las brujas, trasnos…

      Comentario por Mendigo — 14 diciembre 2017 @ 11:14 | Responder


RSS feed for comments on this post. TrackBack URI

Responder

Introduce tus datos o haz clic en un icono para iniciar sesión:

Logo de WordPress.com

Estás comentando usando tu cuenta de WordPress.com. Cerrar sesión /  Cambiar )

Google+ photo

Estás comentando usando tu cuenta de Google+. Cerrar sesión /  Cambiar )

Imagen de Twitter

Estás comentando usando tu cuenta de Twitter. Cerrar sesión /  Cambiar )

Foto de Facebook

Estás comentando usando tu cuenta de Facebook. Cerrar sesión /  Cambiar )

Conectando a %s

A %d blogueros les gusta esto: